उमेश झिरपे, umzirpe@gmail.com

आर्क्टिकमध्ये हिमनदी पर्वतांमध्ये अडकून राहत नाही; ती समुद्रापर्यंत पोहोचते आणि तिथे तिचा प्रवास संपत नाही, तर एका नवीन स्वरूपात सुरू राहतो. बर्फ समुद्रावर तरंगू लागतो आणि त्या तरंगत्या भागाला ‘आइस शेल्फ’ किंवा बर्फपट्टा म्हणतात. ग्रीनलँडमधील पीटरमॅन हिमनदी ही अशा प्रकारच्या हिमनद्यांपैकी एक अत्यंत महत्त्वाची हिमनदी आहे.

हिमालयात उभं राहिलं की बर्फाचा एक वेगळाच अर्थ समजतो. वरती शांत दिसणारा, सूर्यप्रकाशात चमकणारा तो बर्फ प्रत्यक्षात संथ गतीने वाहत असतो. गंगोत्री, खुम्बू किंवा मिलम यांसारख्या हिमनद्या पाहताना आपल्याला बर्फाची नदी दिसते - पर्वतांच्या कुशीत जन्म घेणारी, दऱ्यांतून पुढे सरकणारी आणि शेवटी नद्यांना जन्म देणारी; पण पृथ्वीवरील हिमनद्यांचा हा फक्त एक भाग आहे. जेव्हा आपण हिमालयाच्या पलीकडे, पृथ्वीच्या उत्तर टोकाकडे - आर्क्टिक प्रदेशाकडे - पाहतो, तेव्हा हिमनद्यांचे एक वेगळे, अधिक विशाल आणि अधिक गुंतागुंतीचे रूप समोर येते.

आर्क्टिकमध्ये हिमनदी पर्वतांमध्ये अडकून राहत नाही; ती समुद्रापर्यंत पोहोचते आणि तिथे तिचा प्रवास संपत नाही, तर एका नवीन स्वरूपात सुरू राहतो. बर्फ समुद्रावर तरंगू लागतो आणि त्या तरंगत्या भागाला ‘आइस शेल्फ’ किंवा बर्फपट्टा म्हणतात. ग्रीनलँडमधील पीटरमॅन हिमनदी ही अशा प्रकारच्या हिमनद्यांपैकी एक अत्यंत महत्त्वाची हिमनदी आहे.

आर्क्टिकचा भूगोल अंटार्क्टिकापेक्षा पूर्णपणे वेगळा आहे. अंटार्क्टिकामध्ये एक विशाल खंड आहे जो बर्फाने झाकलेला आहे, तर आर्क्टिकमध्ये मध्यभागी महासागर आहे आणि त्याभोवती ग्रीनलँड, कॅनडा, अलास्का, रशिया आणि स्वालबार्ड या प्रदेशांमध्ये बर्फाचे साठे आहेत. या सगळ्यांमध्ये ग्रीनलँड विशेष महत्त्वाचं ठरतं. कारण येथे पृथ्वीवरील दुसऱ्या क्रमांकाचं सर्वात मोठं बर्फपत्र आहे. हजारो वर्षे साठलेल्या हिमातून तयार झालेला हा बर्फ गुरुत्वाकर्षणामुळे संथपणे किनाऱ्यांकडे सरकतो आणि त्या प्रवासातून अनेक हिमनद्या तयार होतात.

ग्रीनलँडच्या उत्तर-पश्चिम भागात, आर्क्टिक महासागराच्या काठावर असलेली पीटरमॅन हिमनदी या सर्व हिमनद्यांमध्ये वेगळी ठरते. तिची लांबी सुमारे सत्तर किलोमीटर आहे; पण तिचं वैशिष्ट्य तिच्या लांबीपेक्षा तिच्या रचनेत आहे. ही हिमनदी समुद्रात पोहोचल्यावर तिचा एक मोठा भाग पाण्यावर तरंगतो. हा तरंगता भाग काही ठिकाणी ३० किलोमीटरपर्यंत समुद्रात पसरलेला आहे. हा बर्फपट्टा वरून पाहिल्यावर शांत, स्थिर आणि सपाट वाटतो; पण प्रत्यक्षात तो सतत हालचालीत असतो. समुद्राच्या पाण्यावर तरंगत असताना तो पुढे सरकत राहतो, ताण सहन करतो आणि कधी कधी तुटून वेगळा होतो. हिमालयातील हिमनद्यांच्या तुलनेत हा अनुभव पूर्णपणे वेगळा आहे. तिथे आपण जमिनीवर उभं राहून हिमनदी पाहतो; इथे आपण जणू समुद्रावर तरंगणाऱ्या बर्फावर उभे असतो.

हिमनदी जमिनीवरून समुद्रात पोहोचते त्या ठिकाणी ‘ग्राउंडिंग लाइन’ असते. या रेषेपर्यंत हिमनदी जमिनीवर टेकलेली असते आणि त्यानंतर ती पाण्यावर तरंगते. पीटरमॅन हिमनदीमध्ये ही सीमा अत्यंत महत्त्वाची आहे, कारण यानंतर सुरू होणारा भाग पूर्णपणे समुद्राच्या प्रभावाखाली असतो.

या हिमनदीचे सर्वात प्रभावी दृश्य म्हणजे तिच्या कड्यावरून तुटून पडणारे प्रचंड हिमखंड. हिमनदीचा तरंगता भाग जसजसा समुद्रात पुढे सरकतो, तसतसा त्यावर ताण वाढतो. एक वेळ अशी येते, की बर्फात मोठे तडे पडतात आणि अखेरीस संपूर्ण भाग तुटून समुद्रात कोसळतो. या प्रक्रियेला ‘कॅल्विंग’ म्हणतात. २०१० आणि २०१२ मध्ये या हिमनदीतून प्रचंड आकाराचे हिमखंड तुटून वेगळे झाले होते. काही हिमखंडांचे क्षेत्रफळ शेकडो चौरस किलोमीटर इतके होते.

या घटना केवळ दृश्यदृष्ट्या भव्य नसून, त्या हिमनदीच्या बदलत्या स्वरूपाचे संकेत देतात. वैज्ञानिकांनी उपग्रहांच्या माध्यमातून या बदलांचा अभ्यास केला आणि असे आढळले की हिमनदीचा तरंगता भाग हळूहळू कमी होत आहे.

या बदलामागील सर्वात महत्त्वाचा घटक म्हणजे समुद्राचे तापमान. आर्क्टिक महासागरातील पाण्याचे तापमान वाढत आहे. हे उबदार पाणी हिमनदीच्या तळाशी पोहोचते आणि वितळण्याची प्रक्रिया वेगाने घडवते. वरून दिसणाऱ्या वितळण्यापेक्षा तळाशी होणारे वितळण अधिक धोकादायक असते, कारण ते हिमनदीचा पाया कमकुवत करते.

पीटरमॅन हिमनदीखालील समुद्री भूभाग अत्यंत गुंतागुंतीचा आहे. खोल फियोर्डसारख्या दऱ्यांमधून समुद्रातील पाणी आतपर्यंत पोहोचते. उबदार पाण्याचे प्रवाह या दऱ्यांमधून आत गेले, की हिमनदीच्या तळाशी वितळण्याचा वेग वाढतो. त्यामुळे हिमनदी अधिक अस्थिर बनते आणि तडे पडण्याची शक्यता वाढते.

याच प्रक्रियेचा अभ्यास करताना ‘बेसल मेल्टिंग’ हा महत्त्वाचा घटक समोर येतो. ही प्रक्रिया वरून दिसत नाही; पण हिमनदीच्या स्थैर्यावर तिचा सर्वाधिक प्रभाव असतो. समुद्रातील तापमान, क्षारता आणि प्रवाह यांच्या एकत्रित परिणामामुळे हिमनदीच्या तळाशी सतत बदल घडत असतात.

अलीकडच्या संशोधनांमध्ये असेही दिसून आले आहे, की काही काळ समुद्रातील थंड प्रवाह वाढले, तर हिमनदीचा वेग तात्पुरता कमी होऊ शकतो. म्हणजेच हिमनदीचे वर्तन एकसारखे नसते; ते सतत बदलत असते. हवामान, समुद्र आणि बर्फसाठा यांचा एकत्रित परिणाम तिच्यावर होत असतो.

पीटरमॅन हिमनदीचे महत्त्व केवळ तिच्या रचनेत नाही, तर तिच्या भूमिकेत आहे. हा तरंगता बर्फपट्टा जणू एका नैसर्गिक नियंत्रण यंत्रासारखा काम करतो. ग्रीनलँडच्या अंतर्गत भागातून समुद्राकडे येणाऱ्या बर्फाच्या प्रवाहाला तो काही प्रमाणात रोखतो. जर हा बर्फपट्टा तुटला, तर आतल्या भागातील हिमनदी अधिक वेगाने समुद्राकडे सरकू शकते. यामुळे समुद्रात जाणाऱ्या बर्फाचे प्रमाण वाढते आणि जागतिक समुद्रपातळीवर त्याचा परिणाम होतो. म्हणूनच पीटरमॅन हिमनदीचा अभ्यास हा केवळ स्थानिक नसून जागतिक स्तरावर महत्त्वाचा आहे.

या हिमनदीचा पर्यावरणीय परिणामही महत्त्वाचा आहे. हिमनदीतून तुटून पडणारे बर्फखंड समुद्रात मिसळतात आणि थंड, ताजे पाणी समुद्राच्या पृष्ठभागावर पसरते. यामुळे समुद्री परिसंस्थेवर परिणाम होतो. काही ठिकाणी सूक्ष्म जीवसृष्टी वाढते, तर काही ठिकाणी समुद्रातील प्रवाह बदलतात.

एका संशोधकाने या हिमनदीवर उभे राहून लिहिले होते, - इथे उभं राहिल्यावर असं वाटतं, की आपण जमिनीवर नाही, तर समुद्रावर उभे आहोत. खाली खोल पाणी आणि वर जाड बर्फाचा थर. अधूनमधून ऐकू येणारे तडे पडण्याचे आवाज आणि दूरवर सरकणारा बर्फ - हा अनुभव हिमालयापेक्षा वेगळा असला तरी तितकाच प्रभावी आहे.

या हिमनदीकडे पाहताना आणखी एक गोष्ट जाणवते तिची शांतता. दूरवर पसरलेला पांढरा पट्टा, थंड वारा आणि अधूनमधून ऐकू येणारा बर्फ तुटण्याचा आवाज. या शांततेमध्येच तिचं सामर्थ्य दडलेलं आहे. यामुळेच पीटरमॅन हिमनदी ही केवळ आर्क्टिक प्रदेशातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण हिमनदी नाही, तर हिमनदी आणि महासागर यांच्या नात्याचा जिवंत नमुना आहे. तिच्या अभ्यासातून आपल्याला पृथ्वीच्या जलचक्राचा आणि पर्यावरणीय संतुलनाचा व्यापक अर्थ समजतो.

पीटरमॅन हिमनदी आपल्याला एक महत्त्वाची जाणीव करून देते - हिमनदी म्हणजे स्थिर बर्फ नाही, तर सतत बदलणारी जिवंत प्रणाली आहे.

आर्क्टिकच्या त्या शांत, दूरच्या प्रदेशात उभं राहिलं की हे स्पष्ट होतं - हिमनद्या केवळ बर्फाचे साठे नाहीत; त्या पृथ्वीच्या जीवनप्रवाहाचा अविभाज्य भाग आहेत. म्हणूनच पीटरमॅन हिमनदी ही पृथ्वीच्या संतुलनाची जिवंत खूण आहे.

(लेखक ज्येष्ठ गिर्यारोहक आणि गिरिप्रेमी आहेत.)